یا مقلب القلوب و الابصار یا مدبرالیل و النهار یا محول الحول و الاحوال حول حالنا الی احسن الحال..............................حلول سال نو و بهار پرطراوت را که نشانه قدرت لایزال الهی و تجدید حیات طبیعت می باشد بر عموم دانشگاهیان گرامی باد.
آمار بازدید
 بازدید این صفحه : 539
 بازدید امروز : 27
 کل بازدید : 273118
 بازدیدکنندگان آنلاين : 1
 زمان بازدید : 0/2969
واقعيت كرسي هاي نظريه‌پردازي

جناب آقاي دکتر تقي آزاد ارمکي، عضو هيأت علمي جامعه شناسي دانشگاه تهران، طي نوشته اي با عنوان «کرسي نظريه پردازي؛ خيال يا واقعيت» در روزنامه اعتماد ملي روز چهارشنبه 19/10/1386 ديدگاههاي انتقادي خود را در خصوص کرسي هاي نظريه پردازي ارائه نموده است.

به گزارش کرسي نيوز، وي در اين مقاله با اشاره به تجربه هاي قرين به عدم توفيق دولتي در زمينه توليد علم و نظريه پردازي، بر نظريه پردازي خودجوش تأکيد نموده اند. در اين راستا مسأله کرسي هاي نظريه پردازي نيز به گونه اي با وظايف و اقدامات وزارت علوم خلط شده است. درواقع ايشان متولي کرسي ها را وزارت علوم تلقي نموده اند حال آنکه کرسي ها زير مجموعه وزارت علوم نيستند بلکه بنا به مصوبه شوراي عالي انقلاب تأسيس شده اند و اکنون دبيرخانه آن در يک پژوهشگاه نيمه دولتي داير است- و جالب آنکه فلسفه اين تصميم شورايعالي انقلاب بر اين مبنا بود که کرسي ها گرفتار پيچ و خم هاي بروکراسي سازمان هاي دولتي نشوند و از همين رو آن را پس از يک سال و نيم استقرار در فرهنگستان علوم - و پيوند نخوردن به بدنه اين فرهنگستان- به پژوهشگاه فرهنگ و انديشه اسلامي منتقل نمود.

دکتر ارمکي در بخشي از نوشته خود ضمن اظهار نارضايتي از اقدامات دولتي در زمينه علمي، به نوعي کرسي ها را در قالب يک اقدام دولتي قرار داده و پيشاپيش منتهي به شکست و يا اقدامي عليه نظريه پردازي و به نوعي جايگاهي براي يک عده جهت کرسي سواري تلقي نموده است. دبيرخانه کرسي ها ضمن تشکر از توجه ايشان، بدون آنکه قصد دفاع از خود را داشته باشد، و شايد در برخي جهات جاي هيچ دفاعي نباشد، اين نقد دلسوزانه ايشان را غنيمت مي داند و فارغ از درستي يا نادرستي ديدگاه ايشان درباره کارهاي دولتي و ... ( ضمن اين تأييد که به هر حال اقدامات دولتي در کشور ما بنا به سابقه چندان وجهه خوبي ندارد) در اينجا صرفا واقعيت کرسي ها را مد نظر قرار خواهد داد تا کاربران عزيز از ديدگاه دبيرخانه هيأت در اين خصوص مطلع شوند:

1- هيأت حمايت از کرسي ها به وزارت علوم، تحقيقات و فناوري و يا ديگر نهادها وابسته نيست بلکه با اين وزارتخانه و نهادهاي ديگر همکاري مي کند و هر شش ماه يکبار صرفا به شورايعالي انقلاب فرهنگي گزارش کار ارائه مي دهد. تمام تصميم گيري ها توسط خود اعضاي هيأت صورت مي گيرد که هر ماه يکبار و بعضا هر دو هفته يکبار تشکيل جلسه مي دهند و اغلب آنان از رؤساي نهادهاي تصميم گير يا فعال در عرصه علمي کشور هستند؛ از جمله دو تن از معاونان وزارت علوم(معاون پژوهشي و معاون آموزشي) عضو هيأت هستند و جلسات به رياست دکتر داوري اردکاني، رييس فرهنگستان علوم، تشکيل مي گردد. مصوبات الزام آور هيأت براي ديگر نهادها، به تصويب شوراي عالي انقلاب فرهنگي مي رسند.

2- کرسي هايي که تحت عنوان هيأت حمايت از کرسي هاي نظريه پردازي، نقد و مناظره برگزار مي شوند، هيچ ادعايي دال بر اين که همه بايد از فيلتر اين کرسي ها رد شوند، ندارد و اساس همکاري محققان با آن کلا اختياري است. ضمنا همه مي توانند در اين کرسي ها شرکت نمايند و هيچ شرطي براي اين که برخي بتوانند و عده اي محروم شوند، وجود ندارد. اين هيأت هيچ گونه مميزي غير علمي براي در دستور قراردادن يک کرسي و ... ندارد و هر کس مدعي نظريه، نوآوري، نقد جديد و مناظره علمي است، درخواست خود را ارائه مي دهد، سپس با تعبيه کميته داوران و ناقداني که بايد مورد تأييد خود او و دستگاه متولي يا حامي توليد علمي او هم باشند، جلسه ارزيابي و نقد آن ادعا برگزار مي شود و بر اساس استانداردهاي علمي روز دنيا اين ادعا سنجيده مي شود. در مواردي که موضوع کرسي قابليت طرح بين المللي داشته باشد و يا حتي صاحب ادعا در توان خود ببيند، قابليت برگزاري کرسي با مشارکت داوران و صاحبنظران بين المللي در داخل و خارج کشور وجود دارد. در کل از سوي مجموعه هيأت هيچ قضاوتي دال بر تأييد يا رد هيچ ادعا صورت نمي گيرد و تمامي کرسي ها صرفا بر اساس نظر هيأت داوران همان کرسي به امتيازدهي و حمايت مي رسند.

3- در گزينش اعضاي شوراي علمي و کميته هاي تخصصي هيأت، کلا نظر بر تخصص و ضمنا اعلام آمادگي براي همکاري است. بسياري از افراد عليرغم آنکه داراي تخصص و نظرهاي عالي هستند، حتي نه به دلايل عقيدتي و ... بلکه بنا به خلق و خوي علمي، حوصله جلسه و دستک و دفتر را ندارند و لذا به صورت تمام وقت يا حتي پاره وقت نمي توان از آنها بهره گرفت؛ کماآنکه برخي حتي در حد شرکت در جلسات کرسي به عنوان داور و يا ناقد حوصله نمي کنند و بيشتر دوست دارند به کارهاي علمي مطابق برنامه خودشان بپردازند. البته برخي افراد تاکنون بنا به تخصصشان از سوي هيأت براي همکاري در شوراي علمي و يا کرسي ها دعوت شده اند اما بنا به تلقي ها و پيش فرض هاي شان از همکاري خودداري کرده اند- و در هر حال به نظر آنها نيز احترام گذاشته مي شود. امي است روزي همکاري آنان نيز جلب شود.

4- طبق آيين نامه کرسي ها، صاحبان کرسي ها و داوران و ناقدان آن، در جلسات کرسي ها از مصونيت قانوني برخوردارند.

5- هيأت چنانکه از نام آن مشخص است، صرفا يک نهاد حمايتي است و هيچ گونه برنامه توليدي ندارد. توليد کنندگان علم در قالب نوآوري، نظريه، مقاله و ... خود دانشگاهها و پژوهشگاهها هستند و هيأت براي رونق تلاش علمي نوآورانه، صرفا سازوکار حمايتي ارائه مي دهد. درواقع هيچ کس از اعضاي هيأت، خود صاحب کرسي نمي شود بلکه همان استادان و محققان دانشگاهها هستند که نهايتا پس از تأييد داوران کرسي مورد حمايت و تقدير و ... قرار مي گيرند.

6- کرسي ها بيش از آنچه از کلمه نظريه پردازي مستفاد مي شود، نه مکاني براي نظريه«پردازي» بلکه درواقع سازوکاري در قالب يک گروه نقاد و داور براي نظريه«شناسي» هستند. درواقع حمايتي مازاد بر آنچه در شرايط فعلي انجام مي گيرد، به محققان و نوآوران در اين قالب ارائه مي گردد و بيشتر به اين صورت است که به آنان کمک مي کند نظريات خود را به معرض نقد و بررسي و ارزيابي جامعه علمي بگذارند. اينهلدر در مصاحبه اي که با پياژه، بزرگترين روانشناس قرن بيستم، انجام داده، از او مي پرسد چه آرزويي داري؟ پياژه مي گويد اي کاش در کنار اين پژوهشها و تحقيقاتي که انجام مي دهيم، جلسات نقد و بررسي نيز باشد. اين هيأت فراتر از پوشش دادن به اين آرزوي محققان، درواقع کار خاصي انجام نمي دهد؛ اما در همين حد نيز اگر آنطورکه مد نظر است، به ثمر برسد، از هر خدمتي براي جامعه علمي ما - لااقل در شرايط فعلي- ارزشمندتر خواهد بود.

7- تاکنون عليرغم پيگيري هاي مکرر هيچ ممر بودجه اي که دولتي باشد، براي اين هيأت تعبيه نشده و اگر موارد بودجه سال 1387 دولت نيز ملاحظه گردد، هيچ عنواني و اسمي از چنين جايي نيست و کماکان از کمک هاي افتخاري و خودجوش پژوهشگاه فرهنگ و انديشه اسلامي و برخي ديگر از دانشگاهها و نهادها بهره مي برد. تاکنون کارها با کم ترين ميزان هزينه و نيروي انساني انجام شده، به گونه اي که مي توان ادعا نمود بيشتر از يک نهاد خصوصي با صرفه جويي اقتصادي کار مي کند. لذا چندان منصفانه نخواهد بود اگر به جرم دولتي بودن محکوم گردد حال آنکه هيچ نشان دولتي ندارد و بودجه اي هم تاکنون از دولت نگرفته است. شايد بايد براي اين موهبت اجباري خدا را سپاسگزار بود اما مطمئنا هميشه هم نمي توان نسبت به حمايت دولتها بدبين بود. امروزه بدون دخالت دولتها در عرصه علمي شايد هيچ کاري نتوان از پيش برد. يک محقق از کجا بايد بداند که مسأله مورد تحقيق او حتما مورد نياز جامعه است و يا تکراري نيست و ... . طبعا زيرساخت هاي مورد نياز براي اين اهداف را دولت بايد ايجاد کند. با اين توضيح، اگر بخواهبم دولت را چنان نقد کنيم که هر گونه اقدام آن را پيشاپيش مردود بدانيم، در يک دور باطل گرفتار خواهيم شد. گذشته از آنکه در ارتباط با هيأت حمايت از کرسي ها، طبيعتا انتظار است نهادي که ادعاي نوآوري و نظريه پردازي دارد، بايد بتواند بر اين مشکل نيز فائق آيد؛ يعني هم از دولت کمک بگيرد و هم به مشکلات مبتلابه حمايت هاي دولتي گرفتار نشود.

8- بنا به آمار، تعداد مخترع به نسبت يک ميليون نفر در کره جنوبي 1800 و در ژاپن 3000 نفر است اما همين ميزان در ايران 57 نفر مي باشد. اگر بخواهيم بر نظريه پردازي خودکار و خودجوش تکيه کنيم، با فرض اين که همه افراد داراي توان و دغدغه بر اساس اراده شخصي و با تکيه به علايق خود به نظريه پردازي بپردازند، حتي اگر تمام اين 58 نفر را خودجوش و خوداتکا بدانيم و حتي آنها را در رده قلل علم به شمار آوريم، باز هم کاري از پيش نخواهد رفت. گذشته از آن چه دليلي دارد تمام ظرفيت هاي علمي کشور را فعال نکنيم. الآن عرصه رقابت جهاني است. در ژاپن هم نيروي خودجوش کار مي کند و هم نيروي هدايت شده. گذشته از آن طبق ارقام و آمار ثابت شده است که ميان ميزان بودجه اي که دولتها براي پژوهش هزينه مي کنند و تعداد توليدات علمي آنها ارتباط تنگاتنگي وجود دارد؛ چنانکه هزينه هر مقاله پژوهشي در سطح استاندارد، 400 هزار دلار برآورد مي شود. هم اکنون در کشور کانادا نيز مؤسسه اي دقيقا مشابه هيأت حمايت از کرسي ها تأسيس شده و با تخصيص بودجه هاي کلان و هدايت نظارت شده از بالا، نظريه پردازي و توليد علم در حوزه هاي مختلف و از جمله علوم انساني را - در يک نهاد مجزا- انجام مي دهد. امروزه پژوهش ها اجبارا نياز به راه اندازي استخرهاي دانش، کارهاي گروهي، نيازسنجي و تخصيص بودجه هايي کلان دارد که حتي شايد هيچ اميدي به بازگشت اين بودجه ها در کوتاه مدت و يا ميان مدت نباشد. در سطح توليدات کاربردي مي توان به بازگشت سرمايه در زمان نزديک اميدوار بود، اما تحقيقات بنيادي به لحاظ سرمايه گذاري نيز بنيادي هستند. در جايي حضور خودجوش شايد بيشتر به چشم بخورد، در جاهايي بايد به اين خودجوشي نيز کمک کرد. اصلا چه مانعي دارد دولت ها در زمينه پژوهش کمک کنند. شايد بارها به خطا رفته باشد، اما هميشه که چنين نيست. بگذريم از آنکه بسياري مواقع به خاطر همين بدبيني شرطي شده به اقدامات دولتها، اقدامات دولتي به گونه اي سرنوشت گونه از پيش شکست خورده تلقي مي شوند. اما مطمئنا هيچ رابطه جبري و طبيعي بين اقدامات دولتي و شکست وجود ندارد. از قضا در برنامه هايي که دبيرخانه کرسي ها تاکنون داشته، همواره يکي از سؤالات اين بوده که دولت يا حکومت در راستاي کمک به نظريه پردازي چه کاري انجام داده است؟ با اين سؤال استفهامي درواقع معنايي ثانويه مفهوم مي شود، به اين معنا که دولت بايد اقدام کند- و هميشه جواب اين بوده که همين تأسيس هيأت حمايت از کرسي ها خود يکي از اقدامات اساسي است.

9- مسأله ديگر به تفاوت بين گفته پردازي پردازش شده با گفته پردازي پردازش نشده است. صاحبنظران، صاحب منصبان و استادان و ... وقتي در جامعه علمي نظر مي دهند، نظر و ديدگاه آنان روي فعالان جوان و غيرجوان تأثير مي گذارد. طبعا همگي افراد از بين اميدواري و نااميدي، اميدواري را ترجيح خواهند داد. وقتي اطلاعاتي که ارائه مي شود، هم قابل ارائه مثبت است و هم منفي(بي آنکه حجم و ميزان داده تفاوت کند)، طبعا اگر با جمله پردازي منتهي به نتيجه گيري اميدبخش صحبت شود، تأثير آن بيشتر خواهد بود. به عنوان مثال به متن زير توجه شود: »اگرچه هر يك از اين پيشنهادات مي‌تواند منشا تحولا‌تي باشد، اما در صورت عدم دقت در طرح و ادامه كار منشا بحران در حوزه علم و معرفت خواهد شد.» اين جملات با حفظ کامل حجم داده و اطلاعات به شرح زير پردازش مي گردد: «هر يك از اين پيشنهادات در صورت عدم دقت در طرح و ادامه كار منشا بحران در حوزه علم و معرفت خواهد شد اما در صورت اعمال دقت مي‌تواند منشا تحولا‌تي باشد.» چنانکه ملاحظه مي گردد، لازم نيست به خود سانسوري، پرهيز از انتقاد، دلخوش کردن هاي بي خود پرداخته شود، بلکه صرفا قدري بازنگري پردازش گونه به آنچه گفته مي شود، مي تواند راهگشاتر باشد و اذهان را اميدوارتر سازد. انسان تا زماني که جمله نخست را بر زبان نياورده، به اختيار خود است که هر چيزي بگويد، اما وقتي گفته شد، در ادامه، او دنباله رو زبان و ساختار زباني و مفهومي (گفتماني) شکل گرفته و حتي به نوعي اسير زبان است.

10- سخن آخر آنکه اگرچه اين هيأت تاکنون اقدامات قابل قبولي انجام داده، و مي توان گفت بارقه اي از آن سوسوزنان به چشم مي خورد، اما مطمئنا بدون نقد عملکرد آن، نخواهد توانست گام هاي مؤثر بردارد. اهميت نقد عملکرد هيأت واقعا مي تواند بسيار راهگشا و مؤثر باشد. اين مطلب واقعا بي تعارف ارائه مي گردد. علاوه بر آن، اگر داوران و ناقدان يک کرسي از استادان و محققان متخصص و شناخته شده و داراي تنوع فکري در زمينه مباني مورد قبول علمي و .. باشند، طبعا نقدهاي علمي جلسات نيز بي تعارف تر، جدي تر و قابل قبول تر خواهند بود. از اين رو ضمن دعوت از تمامي اعضاي هيأت علمي دانشگاهها و حوزه ها و ... به اين که با دبيرخانه هيأت در داوري کرسي ها همکاري کنند، تقاضا مي گردد به هر نحو، چه از طريق حضور در کرسي ها به عنوان مدعي نوآوري و نظريه، چه به عنوان داور و ناقد، چه به عنوان همکار علمي دبيرخانه در شوراي علمي آن و يا کميته هاي تخصصي، و لااقل دورادور در قالب نقد و ارائه راهکار و حتي نصيحت و رهنمود و .. دريغ نکنند. به هر حال در هر کاري يک بار پذيرفته مي شويم، يک بار رد مي شويم. قدري بايد از عادت محافظه کارانه چند سده اخير هم دوري گزيد و به نقد گويي و نقدشنوي نيز عادت نمود.